छत्रपती शिवाजी महाराज सिंहासनावर विराजमान — हिंदवी स्वराज्याच्या राज्याभिषेकाचा ऐतिहासिक क्षण
छत्रपती शिवाजी महाराज: तेजस्वी स्वराज्य निर्माता
प्रस्तावना
छत्रपती शिवाजी महाराज हे भारतीय इतिहासातील एक तेजस्वी, राष्ट्रनिष्ठ आणि अतुलनीय व्यक्तिमत्त्व होते. त्यांनी केवळ तलवारीच्या जोरावर नव्हे, तर ध्येय, नीती, बुद्धी, आणि जनतेच्या विश्वासाच्या आधारे स्वराज्याची स्थापना केली. त्यांनी ज्या काळात स्वतःचे राज्य उभे केले, त्या काळात भारतात मुघलांचे वर्चस्व होते, इस्लामी सुलतानतींचा प्रभाव होता, आणि हिंदवी स्वराज्य केवळ स्वप्नवत होते. पण या स्वप्नाला प्रत्यक्षात उतरवणारे व्यक्तिमत्त्व म्हणजे छत्रपती शिवाजी महाराज!
प्रारंभिक जीवन
शिवाजी महाराजांचा जन्म १९ फेब्रुवारी १६३० रोजी शहाजी भोसले आणि जिजाबाई यांच्याकडे पुणे जिल्ह्यातील शिवनेरी किल्ल्यावर झाला. लहानपणापासूनच जिजाऊंनी त्यांच्यामध्ये राष्ट्रभक्ती, धर्मनिष्ठा, सत्यता आणि पराक्रम यांचे बीज पेरले. त्यांनी रामायण, महाभारत, भगवद्गीता यांसारख्या धर्मग्रंथांचे बाळकडू पाजून शिवबांना चारित्र्यसंपन्न बनवले.
स्वराज्य स्थापनेचे स्वप्न
शिवाजी महाराजांना बालवयातच स्वराज्य स्थापनेचे स्वप्न पडले. त्यांनी कोणत्याही परकीय सत्तेच्या अधीन न राहता, हिंदवी स्वराज्य उभं करण्याचा निश्चय केला. किशोरवयातच त्यांनी मावळ्यांचा एक विश्वासू गट तयार केला आणि तोरणा किल्ला जिंकून आपल्या कारकिर्दीची सुरुवात केली.
किल्ल्यांचे महत्त्व
शिवाजी महाराजांसाठी किल्ले हे केवळ सैन्यछावणी नव्हे, तर राज्यकारभाराचे केंद्र होते. त्यांनी जवळपास ३५० पेक्षा अधिक किल्ल्यांचे जाळे उभे केले. सिंहगड, रायगड, राजगड, प्रतापगड, तोरणा, पन्हाळा हे त्यांच्या सामर्थ्याचे प्रतीक बनले.
युद्धनीती आणि गनिमी कावा
शिवाजी महाराजांची युद्धनीती अचूक आणि अद्वितीय होती. त्यांनी पारंपरिक युद्धपद्धतीऐवजी गनिमी कावा म्हणजे छापामारी युद्धतंत्र वापरले. कमी सैन्याने अधिक शक्तिशाली शत्रूचा पराभव कसा करता येतो, याचे उत्तम उदाहरण म्हणजे शिवाजी महाराजांचे मोहिमांचे नियोजन.
अफजलखान वध
१६५९ मध्ये अफजलखानाने शिवाजी महाराजांना भेटीसाठी प्रतापगडावर बोलावले. तो कपटाने त्यांचा वध करण्याच्या हेतूने आला होता. मात्र, शिवाजी महाराजांनी पूर्ण तयारीनिशी त्याला प्रतिकार केला आणि स्वतःच्या संरक्षणासाठी वाघनखे व बिछवा वापरून त्याचा वध केला. हे त्यांच्या शौर्याचे आणि मुत्सद्देगिरीचे मोठे उदाहरण आहे.
शौर्य आणि मुत्सद्देगिरी
शिवाजी महाराज केवळ शूर योद्धे नव्हते, तर अतिशय कुशल मुत्सद्दीही होते. त्यांनी दिल्लीत औरंगजेबाच्या दरबारात अपमानास्पद वागणुकीनंतर धाडसाने निसटून स्वतःचे रक्षण केले आणि पुढील स्वराज्य उभारणीची दिशा ठरवली.
स्वराज्याची औपचारिक स्थापना – राज्याभिषेक
६ जून १६७४ रोजी रायगड किल्ल्यावर छत्रपती शिवाजी महाराजांचा राज्याभिषेक सोहळा मोठ्या थाटामाटात पार पडला. हा केवळ एक धार्मिक किंवा औपचारिक कार्यक्रम नव्हता, तर हिंदवी स्वराज्याचा ऐतिहासिक विजय होता. त्यांनी छत्रपती हा पदवी स्वीकारून एका नव्या युगाची सुरुवात केली.
राज्यकारभार आणि प्रशासन
शिवाजी महाराजांनी अत्यंत सुशिक्षित आणि लोकाभिमुख प्रशासन राबवले. त्यांनी आठ मंत्र्यांचा "अष्टप्रधान मंडळ" स्थापन केला. प्रत्येक मंत्री विशेष कार्यासाठी जबाबदार होता – उदा. पेशवा, न्या. नायब, अमात्य इत्यादी.
प्रमुख प्रशासनिक वैशिष्ट्ये:
- महसूल संकलनासाठी रयतवारी व्यवस्था
- शेतकऱ्यांचे रक्षण
- धार्मिक सहिष्णुता
- स्त्रीसन्मान व सुरक्षा
- जलद न्यायप्रणाली
- नौदलाची उभारणी (कोकण किनारपट्टीवर)
धार्मिक सहिष्णुता
शिवाजी महाराजांनी धर्माच्या नावावर कधीही दडपशाही केली नाही. त्यांनी मुस्लिम कवी, सरदार, सैनिक यांना सन्मान दिला. त्यांनी अनेक मशिदींचे रक्षण केले आणि धर्माधिष्ठित विखारी राजकारणास दूर ठेवले.
शिवाजी महाराजांचे व्यक्तिमत्त्व
त्यांचे व्यक्तिमत्त्व बहुआयामी होते:
- वीर योद्धा: मुघल, निजाम, आदिलशाही अशा सत्तांशी यशस्वी लढा दिला.
- धर्माभिमानी: धर्मावरील श्रद्धा आणि सहिष्णुता यांचे उत्तम संतुलन राखले.
- प्रजाहितदक्ष राजा: प्रजेच्या सुखदुःखात सहभागी होणारा राजा.
- दूरदृष्टी असलेला नेता: स्वराज्याची आणि हिंदवी अस्मितेची प्रेरणा देणारे नेतृत्व.
मृत्यू आणि वारसा
३ एप्रिल १६८० रोजी छत्रपती शिवाजी महाराजांचे रायगड किल्ल्यावर निधन झाले. त्यांच्या मृत्यूनंतर सत्तेची सूत्रे संभाजी महाराजांनी हाती घेतली. आजही त्यांच्या विचारांचा, धैर्याचा आणि कार्याचा वारसा भारतीय जनतेत जिवंत आहे.
आधुनिक भारतात शिवाजी महाराजांचा प्रभाव
- लोकमान्य टिळकांनी शिवजयंती साजरी करून जनजागृती केली.
- भारतीय लष्करात शिवाजी महाराजांचे युद्धतंत्र आजही अभ्यासले जाते.
- राजकारणात त्यांचे नाव मराठी अस्मितेचे प्रतीक मानले जाते.
निष्कर्ष
छत्रपती शिवाजी महाराज हे केवळ एका काळाचे नेतृत्व नव्हते, तर कालातीत आदर्श आहेत. त्यांनी दिलेल्या स्वराज्याची संकल्पना, लोकशाहीची बीजे, सामाजिक न्यायाची जाणीव, आणि धर्मनिरपेक्षता या मूल्यांचा प्रभाव आजही भारतीय राज्यघटनेत जाणवतो. अशा या थोर राष्ट्रनायकास केवळ शब्दांत नव्हे, तर आचरणाने व श्रद्धेनेच खरी आदरांजली अर्पण करता येईल.
जय भवानी! जय शिवाजी!