राजमाता जिजाऊ – स्वराज्याच्या पायाभरणीची प्रेरणादायी माता
राजमाता जिजाऊ – स्वराज्य घडवणारी आद्य शिक्षिका
भारतीय इतिहासात अनेक शूर योद्धे, राजे, सेनापती होऊन गेले; परंतु एखाद्या महापुरुषाच्या घडणीत ज्या मातृशक्तीने मोलाची भूमिका बजावली, ती भूमिका क्वचितच इतक्या ठळकपणे इतिहासात नोंदवली गेली आहे. छत्रपती शिवाजी महाराज हे केवळ पराक्रमी योद्धा नव्हते, तर ते दूरदृष्टी असलेले लोककल्याणकारी राजा होते. या महान व्यक्तिमत्त्वाच्या पाठीमागे उभी असलेली प्रेरणाशक्ती म्हणजे राजमाता जिजाऊ. जिजाऊ म्हणजे केवळ शिवरायांची आई नव्हे, तर त्या स्वराज्याच्या आद्य शिल्पकार होत्या.
राजमाता जिजाऊ यांचा जन्म आणि बालपण
राजमाता जिजाऊ यांचा जन्म १२ जानेवारी १५९८ रोजी सिंदखेड राजा (जिल्हा बुलढाणा) येथे झाला. त्या सिंदखेडच्या प्रसिद्ध जाधव घराण्यात जन्मल्या. त्यांचे वडील लखुजीराजे जाधव हे निजामशाहीतील एक नामांकित सरदार होते. बालपणापासूनच जिजाऊंवर शौर्य, स्वाभिमान आणि धर्मनिष्ठा यांचे संस्कार झाले. राजघराण्यात जन्म झाल्यामुळे त्यांना राजकारण, युद्धकला, प्रशासन आणि धार्मिक परंपरा यांचे सखोल ज्ञान मिळाले.
त्या काळातील स्त्रियांचे जीवन मर्यादित मानले जात असताना, जिजाऊ मात्र वेगळ्या वाटेने चालल्या. त्यांचे व्यक्तिमत्त्व तेजस्वी होते. अन्यायाविरुद्ध आवाज उठवण्याची हिंमत, स्वाभिमान जपण्याची वृत्ती आणि धर्माबद्दलची निष्ठा हे गुण त्यांच्या स्वभावात ठळकपणे दिसून येतात.
अधिक वाचा ➤ बालदिन (Children’s Day) – मराठी निबंधशहाजीराजांशी विवाह आणि संघर्षमय जीवन
राजमाता जिजाऊ यांचा विवाह शहाजीराजे भोसले यांच्याशी झाला. शहाजीराजे हे एक पराक्रमी सेनानी होते, परंतु त्या काळातील राजकीय परिस्थिती अतिशय अस्थिर होती. निजामशाही, आदिलशाही आणि मुघल सत्तांमध्ये सतत संघर्ष सुरू होते. या संघर्षात जिजाऊंना अनेकदा हालअपेष्टा सहन कराव्या लागल्या.
लखुजीराजे जाधव यांची कपटाने हत्या झाली, तेव्हा जिजाऊंना झालेला मानसिक आघात फार मोठा होता. या घटनेमुळे त्यांच्या मनात परकीय सत्तांविषयी तीव्र चीड निर्माण झाली. याच दुःखातून स्वराज्याची बीजे त्यांच्या मनात रोवली गेली, असे इतिहासकार मानतात.
अधिक वाचा ➤ पाणी अडवा, पाणी जिरवा – मराठी निबंधछत्रपती शिवाजी महाराजांचे संस्कारकर्तृत्व
१९ फेब्रुवारी १६३० रोजी शिवनेरी किल्ल्यावर शिवाजी महाराजांचा जन्म झाला. या बालकाच्या जन्मासोबतच जिजाऊंच्या जीवनाला एक नवे ध्येय प्राप्त झाले. त्यांनी शिवाजी महाराजांना केवळ जन्म दिला नाही, तर त्यांना घडवले. शिवनेरीसारख्या किल्ल्यावर, प्रतिकूल परिस्थितीत, त्यांनी शिवरायांवर उत्तम संस्कार केले.
रामायण, महाभारत, पुराणकथा, संतपरंपरा, वीरकथा या सगळ्यांतून जिजाऊंनी शिवरायांच्या मनात धर्म, न्याय, स्वराज्य आणि प्रजेबद्दलची कळकळ निर्माण केली. “रयतेचा राजा व्हा” हा मंत्र त्यांनी लहानपणीच शिवाजी महाराजांच्या मनावर बिंबवला.
स्वराज्याची कल्पना रुजवणारी माता
त्या काळात बहुतेक किल्ले आणि प्रदेश परकीय सत्तांच्या ताब्यात होते. जिजाऊंनी शिवरायांना सांगितलेली प्रत्येक गोष्ट स्वराज्याच्या दिशेने नेणारी होती. अन्याय सहन न करणे, दुर्बलांचे रक्षण करणे, स्त्रियांचा सन्मान राखणे आणि धर्माचे रक्षण करणे – हे सगळे संस्कार जिजाऊंनी घडवले.
अधिक वाचा ➤ माझी आई – मराठी निबंधजिजाऊंचे राजकीय आणि प्रशासकीय भान
जिजाऊ केवळ माता नव्हत्या, तर त्या एक कुशल राजकारणी होत्या. पुणे आणि आसपासचा प्रदेश जेव्हा त्यांच्याकडे होता, तेव्हा त्यांनी प्रशासनात शिस्त आणली. लोकांच्या समस्या ऐकून घेणे, न्याय देणे आणि शेतकऱ्यांना संरक्षण देणे, या बाबींकडे त्यांनी विशेष लक्ष दिले.
शिवाजी महाराजांच्या अनुपस्थितीतही त्यांनी अनेकदा जबाबदारीने कारभार पाहिला. त्यामुळेच शिवाजी महाराजांना आईवर पूर्ण विश्वास होता. जिजाऊ म्हणजे शिवरायांची पहिली गुरू, पहिली सल्लागार आणि पहिली प्रेरणा होत्या.
धर्म, संस्कृती आणि स्त्रीशक्तीचे प्रतीक
राजमाता जिजाऊ या धर्मनिष्ठ होत्या, पण त्यांचा धर्म संकुचित नव्हता. सर्व धर्मांप्रती आदर, अन्यायाविरुद्ध ठाम भूमिका आणि मानवी मूल्यांची जोपासना हे त्यांच्या धर्मभावनेचे स्वरूप होते. त्यांनी स्त्रीशक्तीचा आदर्श समाजासमोर ठेवला.
त्या काळात स्त्री म्हणजे केवळ घरापुरती मर्यादित अशी संकल्पना होती. परंतु जिजाऊंनी हे सिद्ध केले की स्त्री ही राष्ट्रनिर्मितीची केंद्रबिंदू असू शकते. त्यांच्या विचारांमुळे शिवाजी महाराजांनी स्त्रियांच्या सन्मानासाठी कठोर नियम केले.
अधिक वाचा ➤ माझी शाळा – मराठी निबंधराजमाता जिजाऊ यांचे निधन आणि चिरंतन स्मरण
१७ जून १६७४ रोजी राजमाता जिजाऊ यांचे निधन झाले. शिवाजी महाराजांच्या राज्याभिषेकानंतर अवघ्या काही दिवसांतच त्या या जगातून निघून गेल्या. स्वराज्य प्रत्यक्षात साकारलेले पाहूनच त्यांनी आपला शेवटचा श्वास घेतला, हे त्यांचे जीवनकार्य पूर्ण झाल्याचे प्रतीक मानले जाते.
आजही महाराष्ट्राच्या इतिहासात जिजाऊ हे नाव अत्यंत आदराने घेतले जाते. त्या केवळ एका राजाच्या माता नव्हत्या, तर त्या एका युगाच्या जननी होत्या.
राजमाता जिजाऊ यांचे कार्य आजच्या पालकांसाठीही प्रेरणादायी आहे. योग्य संस्कार, मूल्याधिष्ठित शिक्षण आणि समाजासाठी जगण्याची दृष्टी दिली, तर प्रत्येक घरातून एक शिवाजी घडू शकतो.
निष्कर्ष
राजमाता जिजाऊ यांचे जीवन म्हणजे त्याग, धैर्य, दूरदृष्टी आणि मातृत्वाचे सर्वोच्च उदाहरण आहे. त्यांनी शिवाजी महाराजांना घडवले आणि त्यांच्यामार्फत संपूर्ण महाराष्ट्राला स्वराज्याची प्रेरणा दिली. आजच्या काळातही जिजाऊंचे विचार तितकेच समर्पक आणि मार्गदर्शक आहेत.
हा लेख आपल्याला आवडला असेल तर मराठी वाचनालय ब्लॉग नक्की फॉलो करा. लेखावर आपली मते कमेंटमध्ये लिहा आणि हा लेख आपल्या मित्रांसोबत शेअर करा.
अधिक वाचा ➤ स्वामी विवेकानंद – मराठी निबंध