गणेश चतुर्थी दहा दिवसांचा सण – उत्सवाची माहिती, विधी आणि महत्त्व मराठीत
गणेश चतुर्थी दहा दिवसांचा सण
भारत हा सण-उत्सवांचा देश आहे. प्रत्येक ऋतू, प्रत्येक महिना, प्रत्येक परंपरेला सणांनी सजवलेले आहे. त्यात सर्वांत लोकप्रिय आणि महाराष्ट्राच्या अस्मितेशी जोडलेला सण म्हणजे गणेश चतुर्थी. हा सण केवळ धार्मिक उत्सव नाही, तर तो श्रद्धा, संस्कृती, कला, समाजभावना आणि भक्ती यांचा सुंदर संगम आहे. दहा दिवस चालणारा हा सण प्रत्येकाच्या मनात आनंदाचे, उत्साहाचे आणि भक्तीभावनेचे दीप पेटवतो.
गणेश चतुर्थीचा उगम आणि इतिहास
गणेश चतुर्थीचा इतिहास प्राचीन काळापासून आढळतो. पुराणांमध्ये वर्णन आहे की भगवान गणेश यांचा जन्म भाद्रपद महिन्यातील शुद्ध चतुर्थीला झाला. शंकर-पार्वतींच्या घरी हा मंगल प्रसंग घडला आणि तेव्हापासून या दिवशी गणेशपूजा करण्याची परंपरा सुरु झाली.
छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या काळात गणेशोत्सव राजवाड्यांमध्ये साजरा होत असे. मात्र लोकमान्य बाळ गंगाधर टिळकांनी १८९३ मध्ये या उत्सवाला सार्वजनिक रूप दिले. त्या काळात इंग्रजांच्या विरोधात समाजाला एकत्र आणण्यासाठी, राष्ट्रीय एकात्मतेचा संदेश देण्यासाठी त्यांनी सार्वजनिक गणेशोत्सवाची सुरुवात केली. त्यामुळे गणेशोत्सव हा केवळ धार्मिक न राहता सामाजिक, सांस्कृतिक आणि राष्ट्रीय आंदोलनाचे प्रतीक ठरला.
अधिक वाचा ➤ गणपती सरस्वती – मराठी लेखगणपती बाप्पाचे स्वागत
गणेश चतुर्थीच्या काही दिवस आधीपासूनच वातावरणात उत्सवाची चाहूल लागते. घरोघरी स्वच्छता, सजावट आणि तयारी सुरु होते. मंडप उभारले जातात, रंगीबेरंगी रोषणाईने चौक सजवले जातात. घरोघरी मूर्ती आणण्यासाठी बाजारपेठेत उत्साह उसळतो. मूर्तीकारांनी प्रेमाने व कौशल्याने घडवलेल्या मूर्ती लोकांच्या हृदयाला भावतात.
गणपतीची मूर्ती घरी आणताना "गणपती बाप्पा मोरया, मंगलमुर्ती मोरया!" असा जयघोष वातावरण दुमदुमवतो. ढोल-ताशांचा गजर, फटाक्यांची आतषबाजी आणि भक्तांच्या ओवाळ्यांनी गणपतीचे आगमन मोठ्या भक्तिभावाने होते.
दहा दिवसांची पूजा आणि उत्सव
गणेश चतुर्थीपासून अनंत चतुर्दशीपर्यंत दहा दिवस हा सण उत्साहात साजरा होतो. घरोघरी सकाळ-संध्याकाळ गणपतीची आरती केली जाते. नैवेद्य दाखवला जातो, मोदक, लाडू, करंजी, पुरणपोळी यांसारख्या पारंपरिक पदार्थांचा नैवेद्य गणपतीला अर्पण केला जातो.
मंडपांमध्ये विविध धार्मिक, सामाजिक आणि सांस्कृतिक कार्यक्रमांचे आयोजन केले जाते. नाटकं, संगीत संमेलने, प्रवचनं, हरिपाठ, भजन, कीर्तन या माध्यमांतून भक्तीभावनेचा जागर होतो. काही मंडळे समाजोपयोगी उपक्रम राबवतात – रक्तदान शिबिरे, आरोग्य तपासणी, शालेय साहित्य वाटप अशा कार्यांमुळे या उत्सवाला सामाजिक अर्थ प्राप्त होतो.
अधिक वाचा ➤ माझा आवडता सण – गणेश चतुर्थी (मराठी निबंध)गणेशोत्सवातील लोकसहभाग
गणेशोत्सव म्हणजे समाजाची एकत्रित ऊर्जा. श्रीमंत-गरीब, लहान-मोठा, स्त्री-पुरुष, सर्वजण यात समान भावनेने सहभागी होतात. घरगुती गणपतीपासून ते सार्वजनिक मंडळांपर्यंत सर्वत्र भक्तिभाव ओसंडून वाहतो. मंडळांमध्ये तरुणांचा उत्साह पाहायला मिळतो. मूर्ती सजावट, रोषणाई, सांस्कृतिक कार्यक्रमांचे आयोजन या सर्वांमध्ये युवक-युवतींचा मोठा सहभाग असतो.
गणेशोत्सवातील कलात्मकता
गणेशोत्सव हा केवळ धार्मिकच नाही तर कलात्मक दृष्टीनेही महत्त्वाचा आहे. मूर्तीकारांची कला, रंगसजावट, देखावे, मांडणी हे सर्व पाहणाऱ्याला मोहवतात. काही मंडळे सामाजिक संदेश देणारे देखावे साकारतात – पर्यावरण, शिक्षण, महिला सक्षमीकरण, देशभक्ती अशा विषयांवर सजावट केली जाते.
गणपती आणि पर्यावरण
अलीकडच्या काळात गणेशोत्सवाच्या प्रदूषणाबद्दल चिंता वाढली. प्लास्टर ऑफ पॅरिसच्या मूर्तींमुळे आणि रासायनिक रंगांमुळे नद्या व तलाव दूषित होऊ लागले. त्यामुळे पर्यावरणपूरक गणेशोत्सव साजरा करण्याचा संकल्प अनेकांनी केला. मातीच्या मूर्ती, नैसर्गिक रंग, कृत्रिम तलाव, घरच्या घरी विसर्जन – या उपक्रमांमुळे गणेशोत्सव अधिक शुद्ध, पवित्र आणि निसर्गस्नेही होतो.
अधिक वाचा ➤ पाळखी सोहळा – मराठी निबंधअनंत चतुर्दशी – विसर्जन सोहळा
दहा दिवस भक्तिभावाने गणपती बाप्पाची सेवा केल्यानंतर शेवटचा दिवस येतो तो म्हणजे अनंत चतुर्दशी. या दिवशी गणेश विसर्जनाचा भव्य सोहळा पार पडतो. ढोल-ताशांचा गजर, लेझीमचे ताल, जयघोष आणि भावनांचा ओलावा यांच्यात गणपतीला निरोप दिला जातो. "गणपती बाप्पा मोरया, पुढच्या वर्षी लवकर या!" हा अखंड नारा भक्तांच्या ओठांवर असतो.
विसर्जन हा सोहळा भावनांचा संगम असतो. एकीकडे बाप्पाला निरोप देताना डोळ्यात पाणी येते, तर दुसरीकडे पुढच्या वर्षी पुन्हा भेटणार याचा आनंदही असतो. हा निरोप म्हणजे केवळ मूर्तीला नसतो, तर आपल्या मनातील विघ्नांचा, दुःखांचा आणि नकारात्मकतेचा विसर्जन असतो.
गणेशोत्सवाचे सामाजिक आणि आध्यात्मिक महत्त्व
गणेशोत्सव समाजात बंधुभाव, एकोपा आणि सेवा वृत्ती निर्माण करतो. हा सण एकत्र येण्याची, आनंद वाटून घेण्याची संधी देतो. धार्मिकदृष्ट्या पाहिले तर गणेश हा बुद्धी, विवेक आणि यशाचा देव आहे. त्याच्या पूजेमुळे जीवनातील अडथळे दूर होतात, नवीन सुरुवातीला शुभत्व प्राप्त होते.
गणेशोत्सव हा भक्ती आणि समाजसेवेचा संगम आहे. या दहा दिवसांत भक्तीभाव, कला, संस्कृती, समाजकार्य आणि पर्यावरण यांचे अद्भुत मिश्रण अनुभवायला मिळते. म्हणूनच गणेशोत्सव हा महाराष्ट्राच्या संस्कृतीचा अविभाज्य भाग मानला जातो.
अधिक वाचा ➤ छत्रपती संभाजी महाराज – प्रेरणादायी कथानिष्कर्ष
गणेश चतुर्थी हा फक्त सण नाही, तर तो आपल्या संस्कृतीचा आत्मा आहे. प्रत्येकाच्या मनात श्रद्धा, प्रत्येकाच्या घरात आनंद आणि प्रत्येकाच्या हृदयात बाप्पाचे स्थान असते. दहा दिवस चालणारा हा उत्सव आपल्या आयुष्यात भक्ती, एकता आणि सकारात्मकतेचे नवे सूर फुलवतो.
आपणही हा उत्सव साजरा करताना पर्यावरणाचा विचार करून, समाजोपयोगी कार्यात सहभागी होऊन आणि खऱ्या भक्तीभावाने गणपती बाप्पाची सेवा करू या. कारण गणेशोत्सव म्हणजे केवळ दहा दिवसांचा नाही, तर आयुष्यभर प्रेरणा देणारा उत्सव आहे.
🙏 गणपती बाप्पा मोरया! पुढच्या वर्षी लवकर या! 🙏
हा लेख तुम्हाला कसा वाटला ते नक्की कमेंटमध्ये कळवा.
अशाच धार्मिक आणि सांस्कृतिक लेखांसाठी आमचा मराठी वाचनालय ब्लॉग फॉलो करा.