टाळ, मृदुंग आणि भगव्या पताकांसह चालणारे वारकरी – पंढरपूरच्या दिशेने भक्तिपूर्वक चाललेली दिंडी
भारतीय संस्कृती ही श्रद्धा, भक्ती आणि परंपरांच्या अफाट वारशावर आधारित आहे. महाराष्ट्रात अशाच एका अनोख्या भक्तिपर्वाचा अनुभव देणारा आणि लाखो भाविकांना एकत्र आणणारा सोहळा म्हणजे "पालखी सोहळा". हा सोहळा म्हणजे भक्ती, निसर्ग, संगीत, आणि माणुसकी यांचं अद्वितीय मिलन आहे. ज्ञानेश्वर माऊली आणि तुकाराम महाराजांच्या पालख्या म्हणजे हजारो वारकऱ्यांच्या अंतःकरणातील विठ्ठलभक्तीचा ओघ. चला तर पाहूया, हा सोहळा काय आहे, कसा पार पडतो आणि त्यामागील अध्यात्मिक, सामाजिक व सांस्कृतिक मूल्यं काय आहेत.
पालखी सोहळ्याचा उगम
पालखी सोहळ्याची सुरुवात १९८७ साली देहू आणि आलंदी येथून झाली, परंतु याची परंपरा ज्ञानेश्वर महाराजांच्या समाधीपासून सुरु झालेली आहे. संत तुकाराम महाराजांनी आपल्या अभंगातून जे विठ्ठलाचे नामस्मरण केले, त्याचा प्रभाव आजही लाखो लोकांच्या मनावर आहे.
पूर्वी मोजक्या लोकांमध्ये हा सोहळा पार पडत असे, पण आज याचे स्वरूप आंतरराज्यीय झाले आहे. हजारो-लाखो भाविक आपापल्या गावातून निघतात आणि एकत्र येतात. भक्तीचा हा महासागर पुण्याहून सोलापूरमार्गे पंढरपूरकडे प्रवास करतो.
अधिक वाचा ➤ पर्यावरण संरक्षण – मराठी निबंधवारकरी संप्रदाय आणि त्यांची भूमिका
पालखी सोहळा म्हणजे फक्त एका मूर्तीचा किंवा समाधीचा प्रवास नव्हे, तर हा वारकरी संप्रदायाच्या तत्त्वज्ञानाचा मूर्त स्वरूपात अविष्कार आहे. "ज्ञानदेवे रचिला पाया, तुकारामांनी केला कळस" या वाक्याप्रमाणे संतांनी समाजाला एक आदर्श जीवनशैली दिली.
१. भक्ती आणि सामाजिक समतेचा संदेश
पालखीमध्ये सहभागी होणाऱ्या वारकऱ्यांमध्ये कुठलाही जात, धर्म किंवा वर्गभेद नसतो. श्रीमंत असो वा गरीब, पुरुष असो वा महिला – सर्वजण एकसमान. "माझे मीत तुझे मीत" हे तत्व इथे अनुभवायला मिळते.
२. अनुशासन आणि स्वयंशिस्त
लाखोंच्या संख्येत असले तरी पालखीमध्ये फारच उत्कृष्ट प्रकारचे अनुशासन असते. प्रत्येक दिंडीमध्ये ढोल, ताशा, टाळ, मृदुंग यांचे नाद, अभंग गायन, नामस्मरण असते.
अधिक वाचा ➤ माझी आई – मराठी निबंधपालखी सोहळ्याचा प्रवास
पालखी सोहळा हा केवळ एक धार्मिक सोहळा नसून एक पूर्ण अध्यात्मिक यात्रा आहे. तो साधारणतः आषाढी एकादशीच्या १८-२० दिवस आधी सुरू होतो.
१. देहू आणि आलंदी येथून प्रारंभ
तुकाराम महाराजांची पालखी देहू येथून, तर ज्ञानेश्वर महाराजांची पालखी आलंदी येथून निघते. सुरुवातीला स्थानिक गावातील व भक्तगणांची मोठी गर्दी असते. प्रारंभाच्या दिवशी पालखी सजवली जाते, श्रीफळ व हळदीकुंकवाने पूजा केली जाते.
२. विविध गावांमधून स्वागत
प्रत्येक गावातून पालखी जाते तेव्हा त्या गावातील लोक रात्री जागरण, किर्तन, भजन, फुलांची सजावट, प्रसाद अशा विविध माध्यमांतून स्वागत करतात. हे स्वागत ही गावाची प्रतिष्ठा मानली जाते.
३. पुणे, सासवड, जेऊर, बारामती मार्गे पंढरपूर
पालखीचा मार्ग पूर्वनियोजित असतो. प्रत्येक मुक्कामाचे वेळापत्रक ठरलेले असते. प्रशासनाकडून पाण्याची, रस्त्यांची व आरोग्याची व्यवस्था होते. या काळात पोलिस, वैद्यकीय अधिकारी, स्वयंसेवक यांचीही भूमिका खूप महत्वाची असते.
दिंडी संस्कृती – एक खास परंपरा
पालखी सोहळ्याचा गाभा म्हणजे दिंडी. एक गाव, एक मंडळ किंवा एक संस्था एकत्र येऊन दिंडी तयार करतात. प्रत्येक दिंडीमध्ये विठ्ठलाच्या प्रतिकृतीसह पताका, टाळकरी, भजनमंडळी असतात.
१. दिंडी व्यवस्थापन
प्रत्येक दिंडीसाठी प्रमुख, भजनी मंडळी, अन्नवाटप, सामान वाहतुकीची व्यवस्था असते. सकाळी लवकर उठणे, भजन, प्रार्थना, चालणे, विश्रांती, अन्नछत्र – हे सर्व नियोजनबद्ध चालते.
२. महिला आणि युवा सहभाग
आजकाल महिलांची आणि तरुणांचीही मोठी संख्येने उपस्थिती असते. विशेषतः तरुण मुला-मुलींच्या माध्यमातून आधुनिकता आणि परंपरा यांचं सुंदर संयोग दिसतो.
अधिक वाचा ➤ झाडे लावा झाडे जगा – मराठी माहिती / संदेशपालखी आणि पर्यावरणपूरकता
सध्या पर्यावरण जागरूकतेच्या दृष्टीने पालखी सोहळ्यात काही मोठे सकारात्मक बदल झाले आहेत. प्लास्टिकविरोधी मोहिमा, स्वच्छता अभियान, पाण्याचा योग्य वापर अशा उपक्रमांचे आयोजन केले जाते.
वारकरी ‘पंढरपूर स्वच्छ ठेवूया’ सारख्या घोषणांमधून सामाजिक संदेश देतात. हे पाहून अनेक समाजसेवी संस्था देखील सहभागी होतात.
पंढरपूर – अंतिम थांबा
संपूर्ण प्रवासानंतर पालखी पंढरपूरात पोहोचते. आषाढी एकादशीच्या दिवशी विठ्ठलाच्या दर्शनासाठी रांगा लागतात. लाखो भाविक रात्रभर जागून ‘विठ्ठल…विठ्ठल…’ या नामघोषात मग्न होतात.
१. रिंगण सोहळा
पंढरपूरात पोहचण्याआधी "रिंगण सोहळा" साजरा केला जातो. हे एक प्रकारचं पवित्र आणि आनंददायक आयोजन असते. एका गोलाकार मैदानी भागात पालखी फिरवली जाते. हजारो लोक त्याला वंदन करतात.
२. विठोबा रुक्मिणीचे दर्शन
पंढरपूरच्या विठोबा मंदिरात संतांची पालखी दाखल होते. मुख्य पुजारींकडून विठ्ठल-रुक्मिणीची विशेष पूजा होते. "माझे माऊली विठोबा" म्हणत हजारो वारकरी आनंदाश्रूंनी नतमस्तक होतात.
पालखी सोहळ्याचा सामाजिक परिणाम
पालखी सोहळा केवळ भक्तीचा नव्हे तर एक सामाजिक शिस्त, समता, बंधुता, स्वच्छता, आरोग्य आणि सहिष्णुतेचा पाठ आहे. या सोहळ्यातून खालील गोष्टी शिकायला मिळतात:
- समानतेची शिकवण – सर्व जाती-धर्मांचे लोक एकत्र येतात
- निसर्गमित्र जीवनशैली – साधेपणा आणि पर्यावरणपूरकता
- स्वतःला ओळखण्याचा प्रवास – चालत चालत आपण अंतर्मुख होतो
- समूहशक्ती – हजारो लोक एका ध्येयासाठी एकत्र
पालखी – एक आध्यात्मिक अनुभूती
हा सोहळा फक्त बाह्य प्रवास नसतो. हा अंतर्मनाचा प्रवास असतो. काही किलोमीटर चालणं, थकवा, ऊन, पाऊस सहन करणं यामागे असते एकच प्रेरणा – विठोबा भेटावा, अंतःकरण शुद्ध व्हावं.
अभंग गाताना, टाळ वाजवताना, धावत्या पावलांमध्ये वारकऱ्यांना जे आनंद मिळतो, तो पैशांत मोजता येणार नाही. "पंढरीची वाट" चालताना प्रत्येकाला समाधान, शांती आणि देवत्व अनुभवायला मिळतं.
समारोप – पालखी म्हणजे संस्कृतीचे जतन
पालखी सोहळा म्हणजे महाराष्ट्राची आत्मा आहे. ही परंपरा जगण्यासाठी आवश्यक आहे. आजच्या धावपळीच्या युगात ही भक्तिपरंपरा आपल्याला शांती, संयम आणि एकात्मता शिकवते. नवा महाराष्ट्र घडवण्यासाठी अशा मूल्यांचं जतन होणं अत्यावश्यक आहे.
आपण सर्वांनी या वारकरी परंपरेचा सन्मान करावा, जपावा आणि पुढच्या पिढीला ही शिकवण द्यावी.
विठ्ठल! विठ्ठल! जय हरी विठ्ठल!
आपल्याला हा लेख कसा वाटला? कृपया तुमचा अभिप्राय खाली कमेंटमध्ये नोंदवा. वाचनालय मराठी ब्लॉगला Follow करा आणि असेच दर्जेदार लेख शेअर करा!
✅ पीएम किसान नोंदणी मराठी मार्गदर्शक – संपूर्ण माहिती येथे वाचा