भारतीय स्वातंत्र्यलढ्याच्या इतिहासात अनेक महान नेत्यांनी आपले योगदान दिले. त्या सर्वांमध्ये लोकमान्य बाळ गंगाधर टिळक यांचे स्थान अत्यंत मानाचे आहे. स्वराज्याची ज्योत जनमानसात प्रज्वलित करणारे, राष्ट्रप्रेमाची भावना जागृत करणारे आणि भारतीय स्वातंत्र्यलढ्याला नवी दिशा देणारे लोकमान्य टिळक हे खऱ्या अर्थाने राष्ट्रनायक होते.
 |
| "स्वराज्य हा माझा जन्मसिद्ध हक्क आहे आणि तो मी मिळवणारच!" या अमर घोषणेने भारतीय स्वातंत्र्यलढ्याला नवी दिशा देणारे लोकमान्य बाळ गंगाधर टिळक यांचे प्रेरणादायी जीवन, कार्य आणि राष्ट्रसेवेचा गौरवशाली वारसा. |
प्रिय अध्यक्ष महोदय, आदरणीय शिक्षकवृंद, मान्यवर उपस्थित आणि माझ्या प्रिय मित्रमैत्रिणींनो,
आज मी आपल्या सर्वांसमोर भारतीय स्वातंत्र्यलढ्यातील एक महान क्रांतिकारी, समाजसुधारक, शिक्षणप्रेमी आणि राष्ट्रभक्त व्यक्तिमत्त्व असलेल्या लोकमान्य बाळ गंगाधर टिळक यांच्याविषयी काही विचार मांडणार आहे.
लोकमान्य टिळक यांचा जन्म २३ जुलै १८५६ रोजी रत्नागिरी जिल्ह्यात झाला. त्यांचे पूर्ण नाव बाळ गंगाधर टिळक असे होते. त्यांचे वडील गंगाधर रामचंद्र टिळक हे संस्कृतचे विद्वान शिक्षक होते. बालपणापासूनच टिळक अत्यंत हुशार, स्वाभिमानी आणि स्पष्टवक्ते होते. अन्याय सहन न करणे हा गुण त्यांच्या स्वभावात लहानपणापासूनच दिसून येत होता.
शिक्षण पूर्ण केल्यानंतर त्यांनी आपले जीवन देशसेवेसाठी समर्पित करण्याचा निर्णय घेतला. त्या काळात इंग्रजांच्या शिक्षणपद्धतीत भारतीय संस्कृती आणि राष्ट्रप्रेमाचा अभाव होता. त्यामुळे टिळकांनी आपल्या सहकाऱ्यांसोबत मिळून न्यू इंग्लिश स्कूलची स्थापना केली. पुढे त्यांनी फर्ग्युसन कॉलेज उभारण्यातही महत्त्वाची भूमिका बजावली. त्यांचा विश्वास होता की शिक्षण हे राष्ट्रनिर्मितीचे सर्वात प्रभावी साधन आहे.
लोकमान्य टिळक हे एक उत्कृष्ट पत्रकार देखील होते. त्यांनी ‘केसरी’ हे मराठी वृत्तपत्र आणि ‘मराठा’ हे इंग्रजी वृत्तपत्र सुरू केले. या वृत्तपत्रांमधून त्यांनी ब्रिटिश सरकारच्या अन्यायकारक धोरणांवर कठोर टीका केली. त्यांच्या लेखणीत प्रचंड ताकद होती. त्यांच्या लेखांमुळे सामान्य लोकांमध्ये देशभक्तीची भावना निर्माण झाली आणि स्वातंत्र्याची जाणीव अधिक तीव्र झाली.
टिळकांचे सर्वात प्रसिद्ध वाक्य म्हणजे, “स्वराज्य हा माझा जन्मसिद्ध हक्क आहे आणि तो मी मिळवणारच.” हे वाक्य भारतीय स्वातंत्र्यलढ्याचा घोष बनले. या एका वाक्याने लाखो भारतीयांच्या मनात स्वातंत्र्याची आस निर्माण केली. त्यांचे विचार लोकांपर्यंत पोहोचताच स्वराज्याची चळवळ अधिक जोमाने पुढे जाऊ लागली.
भारतीय समाजाला एकत्र आणण्यासाठी टिळकांनी सार्वजनिक गणेशोत्सव आणि शिवजयंती उत्सव सुरू केले. त्या काळात इंग्रज सरकार भारतीयांच्या सभा आणि संघटनांवर अनेक निर्बंध घालत असे. अशा परिस्थितीत टिळकांनी धार्मिक आणि सांस्कृतिक उत्सवांचा उपयोग राष्ट्रीय जागृतीसाठी केला. सार्वजनिक गणेशोत्सवामुळे विविध समाजघटक एकत्र आले. शिवजयंतीच्या माध्यमातून छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या पराक्रमाची प्रेरणा युवकांपर्यंत पोहोचली.
टिळकांनी केवळ राजकारणातच नव्हे तर सामाजिक क्षेत्रातही मोठे योगदान दिले. त्यांनी भारतीय संस्कृतीचा अभिमान बाळगण्याचा संदेश दिला. देशाची प्रगती ही स्वतःच्या संस्कृती, परंपरा आणि मूल्यांचा सन्मान केल्याशिवाय होऊ शकत नाही, असे त्यांचे मत होते. त्याचबरोबर त्यांनी समाजातील लोकांना शिक्षण, संघटन आणि राष्ट्रप्रेम यांचे महत्त्व पटवून दिले.
ब्रिटिश सरकारला टिळकांची वाढती लोकप्रियता आणि प्रभाव खटकू लागला. त्यामुळे त्यांच्यावर अनेक वेळा देशद्रोहाचे आरोप ठेवण्यात आले. त्यांना अनेकदा तुरुंगवासही भोगावा लागला. बर्मामधील मंडाले तुरुंगात असताना त्यांनी ‘गीता रहस्य’ हा प्रसिद्ध ग्रंथ लिहिला. या ग्रंथामध्ये त्यांनी भगवद्गीतेतील कर्मयोगाचे महत्त्व स्पष्ट केले. संकटे कितीही मोठी असली तरी कर्तव्यापासून दूर जाऊ नये, हा संदेश त्यांनी या ग्रंथातून दिला.
लोकमान्य टिळक हे भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसमधील प्रभावशाली नेते होते. त्यांनी लाल-बाल-पाल या प्रसिद्ध त्रिकुटाचा भाग म्हणून स्वातंत्र्यलढ्याला नवी दिशा दिली. पंजाबचे लाला लजपतराय, बंगालचे बिपिनचंद्र पाल आणि महाराष्ट्राचे बाळ गंगाधर टिळक या त्रिकुटाने ब्रिटिश सत्तेविरुद्ध जनजागृती करण्याचे मोठे कार्य केले.
टिळकांनी अॅनी बेझंट यांच्या सहकार्याने होमरूल लीगची स्थापना केली. या चळवळीचा उद्देश भारताला स्वशासन मिळवून देणे हा होता. होमरूल चळवळीमुळे देशभरात स्वराज्याची मागणी अधिक तीव्र झाली. याच चळवळीने पुढे स्वातंत्र्यलढ्याला अधिक व्यापक स्वरूप दिले.
लोकमान्य टिळकांचे व्यक्तिमत्त्व बहुआयामी होते. ते विद्वान होते, विचारवंत होते, पत्रकार होते, शिक्षक होते आणि त्याचबरोबर एक निर्भय राष्ट्रनेतेही होते. त्यांच्या नेतृत्वामुळे भारतीय जनतेमध्ये आत्मविश्वास निर्माण झाला. त्यांनी लोकांना अन्यायाविरुद्ध आवाज उठवण्याची प्रेरणा दिली.
महात्मा गांधींसह अनेक राष्ट्रीय नेत्यांवर टिळकांच्या विचारांचा प्रभाव पडला होता. गांधीजींनी त्यांना “आधुनिक भारताचे निर्माता” असे गौरवपूर्ण संबोधन दिले होते. हे संबोधन त्यांच्या महान कार्याची साक्ष देते.
१ ऑगस्ट १९२० रोजी लोकमान्य टिळकांचे निधन झाले. त्यांच्या निधनाने संपूर्ण देश दुःखात बुडाला. लाखो लोकांनी आपल्या या महान नेत्याला अश्रुपूर्ण श्रद्धांजली अर्पण केली. मात्र त्यांच्या विचारांचा आणि कार्याचा प्रभाव आजही कायम आहे. त्यांचे जीवन आपल्याला देशप्रेम, कर्तव्यनिष्ठा, संघर्ष आणि त्याग यांचे धडे देते.
प्रिय मित्रमैत्रिणींनो, आजच्या आधुनिक युगातही लोकमान्य टिळकांचे विचार तितकेच महत्त्वाचे आहेत. देशाच्या प्रगतीसाठी शिक्षण, संघटन, स्वाभिमान आणि राष्ट्रप्रेम आवश्यक आहे, हा त्यांचा संदेश आजही आपल्याला मार्गदर्शन करतो. आपण प्रत्येकाने आपल्या कार्यक्षेत्रात प्रामाणिकपणे काम करून देशाच्या विकासात योगदान दिले पाहिजे. हीच लोकमान्य टिळकांना खरी आदरांजली ठरेल.
चला, आपण सर्वजण त्यांच्या आदर्शांचा स्वीकार करूया आणि एक सक्षम, प्रगत आणि आत्मनिर्भर भारत घडविण्यासाठी प्रयत्न करूया.
धन्यवाद!
जय हिंद!
वंदे मातरम्!
तुम्हाला हा लेख कसा वाटला ते आम्हाला नक्की सांगा. तसेच इतर कोणत्या विषयावर मराठी लेख हवा असेल तर कळवा. धन्यवाद.